పశుపతి నుంచి శంభు వరకు

మానస పూజ అంటే మనసుతో చేసే పూజ. ఇందులో నిజమైన రత్నాసనం ఉండదు. అభిషేకానికి గంగాజలం ఉండదు. పూలు, గంధం, దీపం, నైవేద్యం, సంగీతం—ఏవీ భౌతికంగా ఉండవు. అన్నింటినీ భక్తుడు తన మనసులోనే సృష్టించి భగవంతుడికి సమర్పిస్తాడు.

కానీ శివమానస పూజ మొదటి శ్లోకంలోనే ఒక అందమైన విరుద్ధ భావం కనిపిస్తుంది. పూజ పూర్తిగా మనసులో జరుగుతున్నా, భక్తుడు ఊహించే వస్తువులు మాత్రం చాలా నిజమైనవి, విలువైనవి, వైభవంగా ఉంటాయి. రత్నాలతో చేసిన ఆసనం, హిమాలయ జలంతో స్నానం, దివ్య వస్త్రాలు, చందనం, పూలు, ధూపం, దీపం—ఇలా ఒక మహారాజుకు చేసే పూజకంటే గొప్పగా శివుడిని సేవిస్తున్నట్లు ఊహిస్తాడు.

అంటే పూజ కనిపించదు. కానీ పూజలోని వస్తువులు మన కళ్ల ముందే నిలిచినట్లు స్పష్టంగా ఉంటాయి. ఇదే ఈ స్తోత్రంలోని మొదటి గొప్ప అందం.

భక్తుడి దగ్గర నిజంగా ఆ వస్తువులు లేకపోవచ్చు. అతడు ధనవంతుడు కాకపోవచ్చు. పెద్ద ఆలయం లేకపోవచ్చు. పూజా సామగ్రి కొనగల శక్తి కూడా లేకపోవచ్చు. కానీ మనసుకు పేదరికం లేదు. హృదయంలో అతడు శివుడికి ప్రపంచంలోనే అత్యంత వైభవమైన పూజను చేయగలడు.

అందుకే మొదటి శ్లోకం చివర ఇలా అంటాడు:

हृत्कल्पितं गृह्यतां देव दयानिधे पशुपते।

Hṛtkalpitaṃ gṛhyatāṃ deva dayānidhe paśupate.

“ఓ దేవా! దయాసముద్రా! పశుపతీ! నా హృదయంలో కల్పించిన ఈ పూజను స్వీకరించు.”

ఇక్కడ హృత్కల్పితం అంటే “హృదయంలో సృష్టించబడినది.” పూజా వస్తువులు బయట లేవు. కానీ వాటిని సృష్టించిన భక్తి నిజమైనది. మనసులోని శ్రద్ధ, ప్రేమ, సమర్పణ—వాటికే అసలు విలువ.

ఇదే సమయంలో శివుడిని పశుపతే అని పిలుస్తాడు.

శైవ తత్వంలో పశు అంటే కేవలం జంతువు కాదు. అజ్ఞానం, అహంకారం, కోరికలు, కర్మలతో బంధించబడిన జీవుడు. పతి అంటే ఆ బంధిత జీవునికి ప్రభువు. బంధాలను తొలగించి విముక్తి ఇవ్వగలవాడు శివుడు.

అందువల్ల “పశుపతే” అనే పిలుపులో ఒక వినమ్రత ఉంది.

“నేను బంధిత జీవిని. నా దగ్గర నిజమైన రత్నాలు లేవు. నా దగ్గర సంపద లేదు. కానీ నా హృదయంలో నీ కోసం ఈ వైభవాన్ని సృష్టించాను. దయచేసి స్వీకరించు.”

భక్తుడు రాజులాంటి కానుకలు ఇస్తున్నాడు. కానీ తాను మాత్రం బలహీనమైన, బంధిత జీవినని ఒప్పుకుంటున్నాడు. ఇదే మొదటి శ్లోకంలోని ప్రధాన విరుద్ధ భావం.

రెండో శ్లోకంలో భక్తుడు బంగారు పాత్రలో నవరత్నాలతో అలంకరించిన గొప్ప నైవేద్యాన్ని ఊహిస్తాడు:

सौवर्णे नवरत्नखण्डरचिते पात्रे घृतं पायसम्।

Sauvarṇe navaratna-khaṇḍa-racite pātre ghṛtaṃ pāyasam.

నెయ్యి, పాయసం, పాలు, పెరుగు, అరటిపండ్లు, పానకం, అనేక రకాల వంటకాలు, మంచినీరు, తాంబూలం—ఇలా ఒక సంపూర్ణ విందును మనసులో సిద్ధం చేస్తాడు.

శ్లోకం చివర ఇలా ప్రార్థిస్తాడు:

ताम्बूलं मनसा मया विरचितं भक्त्या प्रभो स्वीकुरु।

Tāmbūlaṃ manasā mayā viracitaṃ bhaktyā prabho svīkuru.

“భక్తితో నా మనసులో సిద్ధం చేసిన ఈ నైవేద్యాన్ని, ఓ ప్రభూ, స్వీకరించు.”

ఇక్కడ శివుడిని ప్రభో అని పిలుస్తాడు. ప్రభు అంటే యజమాని, అధిపతి, సమస్త శక్తులకు మూలమైనవాడు.

అసలు చూస్తే భక్తుడు శివుడికి కొత్తగా ఏమీ ఇవ్వలేడు. బంగారం ఆయనదే. ఆహారం ఆయనదే. భూమి, నీరు, అగ్ని, మనసు—అన్నీ ఆయనవే. అయినా భక్తుడు సమర్పిస్తాడు. ఎందుకంటే పూజ ద్వారా శివుడికి సంపద ఇవ్వడం కాదు; “ఇది నాది” అనే భావాన్ని వదులుకోవడం నేర్చుకుంటాడు.

మూడో శ్లోకంలో పూజ మరింత వైభవంగా మారుతుంది. ఛత్రం, చామరాలు, అద్దం, వీణ, భేరి, మృదంగం, గానం, నృత్యం, సాష్టాంగ నమస్కారం—అన్నీ మనసులో సమర్పిస్తాడు.

చివర ఇలా అంటాడు:

सङ्कल्पेन समर्पितं तव विभो पूजां गृहाण प्रभो।

Saṅkalpena samarpitaṃ tava vibho pūjāṃ gṛhāṇa prabho.

“సంకల్పంతో నీకు సమర్పించిన ఈ పూజను, ఓ విభూ, ఓ ప్రభూ, స్వీకరించు.”

ఇక్కడ శివుడిని విభో అని పిలుస్తాడు. విభు అంటే సర్వవ్యాపి. ఎక్కడ చూసినా ఉన్నవాడు. అన్నింటినీ వ్యాపించి ఉన్నవాడు.

ఈ పేరు మానస పూజకు మరింత లోతైన అర్థాన్ని ఇస్తుంది. శివుడు ఎక్కడో దూరంగా ఉండి, భక్తుడు తన పూజను ఆయన దగ్గరకు పంపడం లేదు. శివుడు ఇప్పటికే భక్తుడి మనసులో ఉన్నాడు. ఊహించిన పూలలో ఉన్నాడు. సంగీతంలో ఉన్నాడు. సమర్పణలో ఉన్నాడు. భక్తుడిలో కూడా ఉన్నాడు.

అంటే శివుడిని మనసులోకి తీసుకురావడం కాదు. ఆయన ఎప్పటినుంచో మనసులోనే ఉన్నాడని గుర్తించడం.

నాలుగో శ్లోకానికి వచ్చేసరికి పూజలో పెద్ద మార్పు వస్తుంది:

आत्मा त्वं गिरिजा मतिः सहचराः प्राणाः शरीरं गृहम्।

Ātmā tvaṃ girijā matiḥ sahacarāḥ prāṇāḥ śarīraṃ gṛham.

“నీవే నా ఆత్మ. నా బుద్ధియే గిరిజ. నా ప్రాణాలు నీ పరివారం. నా శరీరమే నీ గృహం.”

ఇక్కడి నుంచి బయట పూజా వస్తువులు కనిపించవు. భక్తుడి జీవితమే పూజగా మారుతుంది.

శరీరం ఆలయం. మనసు గిరిజ. ప్రాణాలు శివగణాలు. ఇంద్రియ అనుభవాలు పూజా సమర్పణలు. నిద్ర సమాధి. నడక ప్రదక్షిణ. మాటలన్నీ స్తోత్రాలు.

చివర ఇలా అంటాడు:

यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्॥

Yadyat karma karomi tat tad akhilaṃ śambho tavārādhanam.

“నేను చేసే ప్రతి పని, ఓ శంభో, నీ ఆరాధనే.”

ఇక్కడ శివుడిని శంభో అని పిలుస్తాడు. శంభు అంటే మంగళాన్ని కలిగించేవాడు, శుభాన్ని ప్రసాదించేవాడు.

స్తోత్రం ప్రారంభంలో భక్తుడు రత్నాలు, వస్త్రాలు, ఆహారం, సంగీతం వంటి వస్తువులను మనసులో ఊహించి సమర్పించాడు. చివరికి తన జీవితాన్నే సమర్పించాడు.

ఈ పేర్లలో ఒక అంతరంగ ప్రయాణం కనిపిస్తుంది:

పశుపతే — “నేను బంధిత జీవిని. నీవు నన్ను విముక్తి చేయగల ప్రభువు.”

ప్రభో — “నీవే నిజమైన యజమాని. నాదని చెప్పుకునే దేదీ నిజంగా నాది కాదు.”

విభో — “నీవు అన్నింటిలో ఉన్నావు. నా మనసులోనూ, నా పూజలోనూ నీవే ఉన్నావు.”

శంభో — “నా జీవితం మొత్తం నీకు అర్పించినప్పుడు ప్రతి పని పవిత్రమవుతుంది.”

శివమానస పూజలోని అసలు గొప్పతనం ఇదే. మనసులో సృష్టించిన రత్నాలు భౌతికంగా నిజం కావు. కానీ వాటిని సృష్టించిన ప్రేమ నిజం. నైవేద్యం నిజంగా వండబడలేదు. కానీ దానిలోని సమర్పణ నిజం.

ఈ స్తోత్రం ఊహించిన సంపదతో మొదలై, నిజమైన శరణాగతితో ముగుస్తుంది.

మానస పూజ అంటే వస్తువులు లేని వారు చేసే చిన్న పూజ కాదు. మనసు, శరీరం, మాట, శ్వాస, ప్రతి పని—మొత్తం జీవితాన్నే భగవంతుడికి అర్పించే పూజ.

ఏమీ లేని భక్తుడూ అన్నీ సమర్పించగలడు. ఎందుకంటే చివరికి సమర్పించేది బంగారం కాదు, పూలు కాదు, నైవేద్యం కాదు.

సమర్పించేది తననే.